Uchwała 2020

Pobierz

Rada Języka Kaszubskiego dopuszcza tworzenie stopnia wyższego i najwyższego przymiotnika môłi w dwóch formach:

Przymiotnik / Stopień wyższy / Stopień najwyższy
môłi mniészi / miészi nômniészi / nômiészi
môłô mniészô / miészô nômniészô / nômiészô
môłé mniészé / miészé nômniészé / nômiészé

Wybierając odpowiedni sposób zapisu stopnia wyższego i najwyższego należy zachować konsekwentne jego stosowanie w całym tekście. Tak samo należy postępować w pisowni wszystkich wyrazów pochodnych, np. rzeczowników typu: mniészëzna / miészëzna czy czasowników typu: zmniészëc / zmiészëc, pòmniészëc / pòmiészëc.

Uwaga!
W stopniowaniu przysłówków stopień wyższy i najwyższy mają tylko jedną formę:

Przysłówek / Stopień wyższy / Stopień najwyższy
mało / mni / nômni

Uchwała nie zmienia pisowni innych przymiotników, które w stopniu wyższym i najwyższym zawierają zbitkę głoskową -mni-, ale zawsze występują w jednej formie, np.:

przymiotnik / stopień wyższy przymiotnika / stopień najwyższy  przymiotnika

zëmny / zëmniészi / nôzëmniészi
cemny / cemniészi / nôcemniészi
procëmny / procëmniészi / nôprocëmniészi
krëjamny / krëjamniészi / nôkrëjamniészi
rozëmny / rozëmniészi / nôrozëmniészi
nôrëmny / nôrëmniészi / nônôrëmniészi
pòjemny / pòjemniészi / nôpòjemniészi
stolemny / stolemniészi / nôstolemniészi
fòremny / fòremniészi / nôfòremniészi
skrómny / skrómniészi / nôskrómniészi

Pobierz

Pobierz

UCHWAŁA NR 3/RJK/20 Z DNIA 16.12.2020 R. W SPRAWIE STOSOWANIA STRONY BIERNEJ W JĘZYKU KASZUBSKIM

Rada Języka Kaszubskiego przyjmuje następujące rozstrzygnięcia w sprawie stosowania strony biernej w języku kaszubskim:

Strona bierna w języku kaszubskim
Stosowanie strony biernej
Strony biernej używa się wtedy, gdy uwaga koncentruje się nie na sprawcy czynności (nie jest on znany lub informacja o nim nie jest w danej chwili ważna), a na samej czynności lub na osobie (lub przedmiocie/zjawisku), która jest „odbiorcą” lub rezultatem tej czynności. Strona bierna jest znacznie częściej stosowana w tekstach oficjalnych i naukowych niż w codziennej mowie.

Budowa zdań o konstrukcji biernej

W zdaniach o konstrukcji czynnej rzeczownik (lub zaimek) odnoszący się do sprawcy czynności jest podmiotem, a rzeczownik (lub zaimek) odnoszący się do odbiorcy lub rezultatu czynności jest dopełnieniem bliższym. Natomiast w zdaniach o konstrukcji biernej słowo odnoszące się do odbiorcy lub rezultatu czynności staje się podmiotem, a sprawca może zostać pominięty, np.
− strona czynna: Jô wpisa akùrôtny adres do notesu. ‘Wpisałam dokładny adres do notesu.’
− strona bierna: Akùrôtny adres òstôł wpisóny do notesu. ‘Dokładny adres został wpisany do notesu.’

Orzeczenie w zdaniach o konstrukcji biernej składa się z czasownika posiłkowego bëc (lub bëwac) albo òstac (lub òstawac) i czasownika przechodniego w formie imiesłowu przymiotnikowego biernego. Orzeczenie w zależności od podmiotu może być:

- w liczbie pojedynczej lub mnogiej, np.
Akùrôtny adres òstôł wpisóny do notesu. ‘Dokładny adres został wpisany do notesu.’
Akùrôtné adresë òstałë wpisóné do notesu. ‘Dokładne adresy zostały wpisane do notesu.’− w rodzaju męskim, żeńskim lub nijakim, np.
Nen roman béł pisóny łońsczégò rokù. ‘Ta powieść była pisana w zeszłym roku.’
Na knéga bëła pisónô łońsczégò rokù. ‘Ta książka była pisana w zeszłym roku.’
No sprawòzdanié bëło pisóné łońsczégò rokù. ‘To sprawozdanie było pisane w zeszłym roku.’

Czasownik posiłkowy w zdaniach o konstrukcji biernej występuje – w zależności od potrzeby – w czasie teraźniejszym, przeszłym lub przyszłym, np.

Nen roman je terô pisóny. ‘Ta powieść jest teraz pisana.’
Nen roman béł pisóny łońsczégò rokù. ‘Ta powieść była pisana w zeszłym roku.’
Nen roman mdze pisóny za rok. ‘Ta powieść będzie pisana w przyszłym roku.’

W zdaniach o konstrukcji biernej mogą występować imiesłowy utworzone zarówno od czasowników dokonanych, jak i niedokonanych, np.
Nen roman béł pisóny łońsczégò rokù. ‘Ta powieść była pisana w zeszłym roku.’
Nen roman òstôł napisóny łońsczégò rokù. ‘Ta powieść została napisana w zeszłym roku.’

W języku kaszubskim możliwe są również zdania o konstrukcji biernej bez podmiotu. Orzeczenie składa się wówczas z czasownika bëc w 3. osobie liczby pojedynczej w rodzaju nijakim i imiesłowu przymiotnikowego biernego w liczbie pojedynczej w rodzaju nijakim, np.

Òb całi wieczórk bëło tuńcowóné. ‘Przez cały wieczór tańczono.’
Tuwò bëło głosno spiéwóné. ‘Głośno tu śpiewano.’

Strona bierna a czasy złożone
Strony biernej nie należy utożsamiać z tzw. czasami perfektywnymi, w których również używa się imiesłowu biernego poprzedzonego odpowiednią formą czasownika bëc lub miec. Zdania Òn je wëjachóny ‘On wyjechał’, Jô ju móm zjadłé ‘Już zjadłem/zjadłam’ i Jô ju móm napisóné ‘Już napisałem/napisałam’ nie mają konstrukcji biernej, ponieważ ich podmiotem jest zaimek osobowy (òn lub jô) odnoszący się do sprawcy czynności, natomiast przykładem zdań o konstrukcji biernej będą: Wszëtkò ju òstało zjadłé ‘Wszystko już zostało zjedzone’ i Wszëtkò ju òstało napisóné ‘Wszystko już zostało napisane’, w których słowo odnoszące się do odbiorcy i rezultatu czynności (zaimek wszëtkò) występuje w funkcji podmiotu.

Pobierz

Rada Języka Kaszubskiego przyjmuje następujące rozstrzygnięcia w sprawie stosowania czasów perfektywnych w języku kaszubskim:

W języku kaszubskim występują czasy złożone, które wymagają użycia czasownika posiłkowego bëc lub miec oraz imiesłowu przymiotnikowego biernego czasowników dokonanych i niedokonanych. Są to tzw. czasy perfektywne, które faktycznie łączą ze sobą czas (teraźniejszy, przeszły lub przyszły) i aspekt (perfektywny), a w ich użyciu chodzi o to, jaka jest relacja między czasem wykonania danej czynności a teraźniejszością lub innym punktem czasowym w przeszłości czy przyszłości.

Czasownika bëc używa się z imiesłowami nieprzechodnich czasowników ruchu (jic, przińc, jachac, latac itp.), np. wszëtcë są przëszłi, ten ptôch je ùlecałi, òn je wëjachóny, òni są jidzony.

Struktury typu jô móm zrobioné, të môsz widzoné, òni mają bëté są przykładami użycia czasu teraźniejszego perfektywnego. Są one znaczeniowo różne od użycia czasu przeszłego, np. jô (jem) zrobił i të (jes) widzôł odnoszą się do wydarzeń przeszłych. Używając czasu teraźniejszego perfektywnego podkreślamy, że dana czynność ma wpływ na teraźniejszość lub że rozpoczęła się w przeszłości i nadal trwa.

Imiesłowy przymiotnikowe bierne z czasownikiem posiłkowym w czasie przeszłym tworzą czas zaprzeszły (przeszły perfektywny), a z czasownikiem posiłkowym bëc w czasie przyszłym, któremu towarzyszy miec w czasie przeszłym (lub tylko bëc w przypadku nieprzechodnich czasowników ruchu) – czas przyszły perfektywny.
Czas zaprzeszły możemy zobrazować następującymi przykładami:
• Jô chcôł gò nalezc doma, ale òn ju béł jidzony.
• Òn chcôł zjesc pôłnie, ale òni ju mielë wszëtkò zjadłé.

• Më przëszlë nafùtrowac ptôchë, ale wszëtczé bëłë ùlecałé.
• Wa próbòwa kùpic dankã, le lëdze mielë wszëtczé pòwëkùpioné.

Jeżeli używamy czasu zaprzeszłego, podkreślamy, że dana czynność wystąpiła przed inną czynnością, o której mówimy stosując czas przeszły. Istnieje też jasna różnica znaczeniowa, gdy porównamy czas przyszły z czasem przyszłym perfektywnym:
• Ò sódmi wieczór jô zjém wieczerzã. (czas przyszły)
• Ò sódmi wieczór jô mdã miôł zjadłé wieczerzã. (czas przyszły perfektywny)
• Na drëdżi rok ò ten czas òne to ju mdą miałë zeżorgóné.
• Witro do pôłnia më bãdzemë mielë ne dokùmeńtë złożoné.

W powyższych przykładach czynność, o której mówimy stosując czas przyszły perfektywny, nastąpi przed jakimś punktem w czasie. W poniższym przykładzie nastąpi ona przed inną czynnością, w przypadku której używamy czasu przyszłego.
• Niglë të przińdzesz, gòsce mdą wëjachóny.

Nie należy mylić czasów perfektywnych ze stroną bierną.

Pobierz

Rada Języka Kaszubskiego przyjmuje następujące rozstrzygnięcia w sprawie używania liter i i y w języku kaszubskim:

Najprostszym elementem, wchodzącym w skład naszej wypowiedzi, zawierającym konkretne znaczenie, jest głoska. W tekście pisanym odpowiednikiem głoski jest litera. Najczęściej jedna litera oznacza jedną głoskę, ale niekiedy na oznaczenie jednej głoski używamy dwu liter, np. sz, cz w języku polskim i kaszubskim, niekiedy – trzech, np. w wyrazie polskim dziecko (liczba głosek – 5: dzi, e, c, k, o, liczba liter – 7), a także odwrotnie – jedna litera może oznaczać dwie głoski, np. ò, ù w języku kaszubskim oznacza odpowiednio [łe] i [łu / ły] (ponieważ w języku kaszubskim ù w wymowie często zbliża się do y). Niekiedy ludzie posługujący się danym językiem w konkretnym, tym samym znaczeniu, używają trochę innych głosek, ale ogół używających danego języka rozumie ich, te głoski bowiem nie zmieniają znaczenia danego słowa. Np. w języku polskim, a także w kaszubskim używano niegdyś przedniojęzykowo-zębowego ł wymawianego przez zbliżenie przodu języka do górnych zębów (można takie ł usłyszeć w języku aktorów w starych polskich filmach, o takim ł w języku kaszubskim swoich czasów pisał również Jan Karnowski), dziś jednak w mówionym języku polskim, również w kaszubskim, używa się jedynie tzw. u niezgłoskotwórczego, wymawianego poprzez zaokrąglenie warg. Taki zbiór głosek, niezmieniających znaczenia wyrazu określa się mianem fonemu. W języku kaszubskim istnieje jeden fonem i. Inaczej wygląda sytuacja w języku polskim, gdzie mamy dwa fonemy i oraz y. W kaszubskiej ortografii przyjęto ów fonem zapisywać najczęściej za pomocą litery i. Litera i oznacza przy tym:
– odrębną samogłoskę (np. piwò, miłi, przińdze), będącą centrum sylaby;
oraz

– znak zmiękczenia poprzedzającej spółgłoski, wymawiany zazwyczaj jako j, niebędący centrum sylaby (np. biôłi, przëwiozłi, niesc).
Literę i zapisujemy po spółgłoskach:
– wargowych (lëpnëch): p, b, f, w, m, ł), np. pies, biéda, wiodro, harfiôrz, krzëwi, miono, łisk;
– zębowych (zãbnëch): t, d, np. prosti, dim;
– dziąsłowych (dąsłowëch): sz, ż, cz, dż, l, r, rz, np. wëższi, wëżi, czij, dżinie, nodżi, lińcuch, lim, dobri, stôri, przińdze1;
– średniojęzykowych (strzédnojãzëcznëch): ń, np. niżi, ni ma.
W pewnych sytuacjach fonem i zapisujemy w języku kaszubskim za pomocą litery y. Dzieje się tak po następujących spółgłoskach:
– po c, np. cygnie, wëcygô;
– po s, np. syn, sygnie;
– po z, np. zymk, mierzy2;
– po dz, np. dzys, dzywny.

Sytuacja wygląda tu inaczej niż w języku polskim, gdzie i pojawia się po spółgłosce ć – zapisywanej jako c, np. cisza, ś – zapisywanej jako s, np. siła, ź – zapisywanej jako z, np. zima, dź – zapisywanej jako dz, np. dziś.

Literę y zapisujemy również po n, np. szkólny, ny [lëdze], póz(d)ny (przymiotnik), bëlny (przymiotnik) w odróżnieniu od sytuacji, gdy fonem i pojawia się po ń (zapisywanym jako n), wtedy bowiem zapisujemy go jako i (por. wyż.), np. [jidã do] ni, ni [ma gò doma], póz(d)ni (stopień wyższy przysłówka), bëlni (stopień wyższy przysłówka).

1 Tu mamy jedną spółgłoską, zapisywaną przez dwie litery, po niej piszemy y.
2 Tu spółgłoska z, po której zapisujemy y, sąsiaduje ze spółgłoską r.